غلامعلى صفايى

58

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

شاهد : در استقبالى بودن فعل « ليحزنني » مىباشد با آن كه لام بر آن داخل شده است زيرا بردن حضرت يوسف توسط برادرانش كه علت حزن و اندوه حضرت يعقوب است در زمانى بعد از تكلم حضرت يعقوب به اين كلام « ليحزننى » بوده است و چون « أن تذهبوا » استقبالى است پس معلول آن نيز « ليحزني » استقبالى خواهد شد و اگر اين فعل به واسطه لام دلالت بر حال مىكرد لازم مىآمد كه معلول يعنى فعل ، مقدم ، از علت و فاعل خود « أن تذهبوا به » باشد و مىدانيم تقدم زمانى معلول از علت ، و فعل از فاعل صحيح نيست . و قابل ذكر است كه « أن تذهبوا به » تأويل به مصدر و در محل رفع بنا بر فاعليت براى فعل مقدم است ، بنابراين به دليل مطالب فوق ، فعل « ليحزننى » داراى معناى استقبال است و معناى حال ندارد هر چند بر آن لام ابتدائيت داخل شده است . و الجواب : لكن حق با اكثر نحويين دراين‌باره است و ابن مالك اشتباه مىكند و او با اين دو آيه نمىتواند بر قول خود استدلال كند زيرا در اين دو آيه نيز فعل دلالت بر معناى حال دارد و دلالتى بر معناى استقبال ندارد ، چون در آيهء اول هرچند حكم و داورى خداوند در روز قيامت است لكن چون بدون هيچ شكى اين امر واقع خواهد شد ، آن را نازل منزلهء حال و وقوع آن در زمان حاضر قرار داده شده به طورى كه گويا الان مشاهده مىشود ، بنابراين « ليحكم » در آيهء اوّل داراى معناى حال است . و در آيهء دوّم نيز ، قبل از « أن تذهبوا » كلمهء « قصد » در تقدير است كه در حقيقت او فاعل « ليحزنني » است و مىدانيم كه قصد بردن حضرت يوسف توسط برادرانش از قبل و يا همان زمانى بوده كه حضرت يعقوب به اين كلام تكلم كرده است پس اين فعل نيز دلالت بر زمان حال دارد و تقدم فعل از فاعل نيز لازم نمىآيد . و تدخل باتفاق في موضعين : بحثى كه در اينجا مطرح است ، شناخت مواضع استعمال لام ابتدائيت مىباشد ، بايد دانست كه در دو محل اين لام قرار مىگيرد و تمامى نحويين در استعمال لام در اين دو موضع اتفاق نظر دارند : 1 - دخول آن بر مبتدا : مثل قول خداوند متعال درباره روحيه منافقين و بيشتر